_ Đại phạm là một người lập nên sự nghiệp vĩ đại thường gặp những hoàn cảnh khác lạ. Giả như Thương Ửơng không gặp Tần Hiếu công, rất có thể ông chẳng lập nên công tích gì chứ nói đến ảnh hưởng tới sự phát triển của văn hoá Trung Quốc.

_ Thương Ửơng là công tử nước Vệ. Thưở còn trẻ tuổi, Thương Ửơng đã thích cái học "hình danh" từng giữ một chức vụ nhỏ cho Ngụy tướng Công Tôn Hoà. Công Tôn Hoà nhận ra thiên tài xuất chúng của Thương Ửơng bèn định tiến cử lên cho Ngụy Hụê Vương nhnưg chưa kịp đã bị ngã bệnh. Khi Ngụy Huệ vương đến phủ thăm bệnh xin ông ta đề cử người kế nhiệm, Công Tôn Hoà đáp:
- Trong phủ có Công Tôn Ửơng (tức Thương Ưởng) tuy còn trẻ tuổi nhưng là bậc kì tài, xin đại vương đem quốc gia đại sự giao phó cho y và tin dùng y.
Hụê Vương không nói gì. Công Tôn Hoà thấy vậy, nói tiếp:
- Nếu như đại vương không trọng dụng Thương Ửơng, thì xin hãy giết chết y chứ để y sang nước khác sẽ trở thành đối thủ của nước Ngụy ta.
Huệ vương đồng ý. Sau khi Huệ vương đi rồi, Công Tôn Hoà vội cho Thương Ưởng đến bảo:
- Ta đề nghị đại vương cho ông làm người kế nhiệm ta. đại vương không đồng ý. Vì muốn tận hết lòng trung, ta đề nghị tiếp, nếu như đại vương khôgn thể trọng dụng ông thì nên giết chết ông, đại vương đồng ý. Ông mau trốn chạy đi, chớ để bị bắt.
Thương Ửơng ung dung hỏi:
- Nếu đại vương đã không nghe lời ngài trọng dụng tôi thì sao lại nghe lời ngài giết tôi ?
Thương Ửơng không bỏ trốn. Đợi đến khi Công Tôn Hoà chết rồi, Ngụy vương nói với thủ hạ:
- Công Tôn Hoà hồ đồ quá, đáng tội thay, y đề nghị ta trọgn dụng Thương Ửơng thật là hoang đường !

_ Sau đó, Thương Ửơng biết tin Tần Hiếu Công cho thông báo chiêu dụng nhân tài, ông liền đến nước Tần. Dưới sự tiến cử của đại thần Cảnh Giám, ông bái kiến Tần Hiếu công. Lần ấy, Thương Ửơng bàn về "đế đạo" rất trái ý Hiếu công, Hiếu công vừa nghe vừa ngủ gật rồi oán trách Cảnh Giám:
- Khách nhân của ông chỉ là một tên cuồng vọng, làm sao dùng y được !

_ Năm ngày sau, Thương Ửơng lại xin đi gặp Hiếu công, lần này ông giảng cho Hiếu công nghe về "vương đạo". Hiếu công vẫn chẳng hứng thú gì lại trách móc Cảnh Giám một lần nữa. Cảnh Giám giận dữ trách mắng Thương Ửơng đã phụ lòng tin của mình. Thương Ửơng cười đáp: "Lần sau, tôi đã biết phải nói gì cho Hiếu công vui". Không lâu, Thương Ửơng lại xin gặp Hiếu công lần thứ ba để giảng về học thuyết "bá đạo". Quả nhiên, Hiếu công vui vẻ không xiết. Nhưng Thương Ửơng không nói hết ý mình để thăm dò Hiếu công. Vài ngày sau, Thương Ửơng lại xin gặp Hiếu công, lần này Hiếu công mới thực sự hứng thú khi nghe ông giảng về "thuật làm cho nước mạnh". Vì yêu cầu của Hiếu công, Thương Ửơng thao thao bất tuyệt trong vài ngày đêm, họ trở thành bạn tri kỷ. Tài trị quốc và kế sách an định quốc gia của Thương Ưởng làm Hiếu công lay động, Hiếu công quyết tâm gạt hết mọi trở lực, trọng dụng Thương Ưởng. Dưới sự ủng hộ của Hiếu công, Thương Ửơng cải cách thay đổi thể chế (gọi là biến pháp), sử gia Tư Mã Thiên viết về cuộc biến pháp của ông: "Thương Ửơng biến pháp khiến cho dân Tần mừgn rỡ, ngoài đường không ai nhặt của rơi, trong núi không có trộm cướp, nhà nhà no đủ, làng xóm an trị". Biến pháp của Thương Ửơng đưa nước Tần lên địa vị bá chủ chư hầu đến độ sau này Ngụy Huệ vương quá hối hận buột miệng than: "Thật đáng hận, trước đây ta không nghe lời kiến nghị của Công Tôn Hoà !".

_ Cuộc biến pháp của Thương Ửơng không chỉ làm cho nước Tần chuyển từ yếu sang mạnh, mà còn có ảnh hưởng tới sự phát triển của văn minh Trung Quốc nữa. Thời kỳ Chiến Quốc là thời đại thể chế văn minh Trung Quốc đang muốn chuyển mình từ chế độ nô lệ, phân phong đất đai sang chế độ địa chủ, chia quận huyện. Tiểu nông đang trong quá trình chuyển biến, bằng chứng là các cuộc biến pháp liên tục xảy ra ở các nước chư hầu như Sở có cuộc biến pháp của Ngô Khởi, nước Hàn có cuộc biến pháp của Thân Bất Hại... nhưng không có cuộc biến pháp nào thành công lớn bằng cuộc biến pháp của Thương Ửơng, nó xác lập hình thức thể chế văn minh mới.

_ Thương Ửơng biến pháp bắt đầu từ kinh tế tiểu nông. Ông cho ban bố "lệnh khẩn hoang" khuyến khích nông dân khai khẩn và lập ruộng vườn trên những vùng đất hoang. Để khích lệ sự phát triển nông nghiệp, ông chia ra ruộng tốt xấu theo từng vùng và theo đó mà thu thuế. Đồng thời, ông đả phá sự áp chế hoạt động buôn bán. Năm 530 trước Công nguyên, Thương Ửơng ban bố lệnh đổi mới triệt để, thay đổi kinh tế nô lệ, bãi bỏ chế độ nô lệ, kiến lập toàn diện chế độ địa chủ, tư hữu và quốc hữu hoá toàn bộ đất đai. Năm 348 trước Công nguyên, ông lại ban hành chính sách "sơ địa phú", ngoài thuế ruộng đất còn phải nạp thêm một loại thuế nhân khẩu. Chính sách này có lợi là làm thay đổi thói quen các thị tộc quần cư với nhau rất lạc hậu, phát triển kinh tế tiểu nông trong từng gia đình, đặt cơ sở cho chế độ kinh tế phong kiến. Từ đó, thuế ruộng và thuế nhân khẩu trở thành chế độ tô thuế mấy ngàn năm trong xã hội truyền thống Trung Quốc, mở rộng thu nhập cho ngân khố quốc gia.

_ Cải cách kinh tế, bãi bỏ chế độ lãnh chúa với nông nô, thiết lập chế độ địa chủ đương nhiên dẫn đến cải cách thể chế chính trị. Vì vậy, phải thành lập quận huyện để quản lý thay cho các lãnh chúa. Huyện lệnh đứng đầu một huyện hưởng bổng lộc quốc gia, mà quốc vương có quyền miễn chức bất cứ lúc nào, chính như vậy mà một hệ thống quan liêu được thành lập, đây là mô hình sơ khai của tổ chức chính quyền phong kiến mấy ngàn năm trong lịch sử Trung Quốc.

_ Thương Ửơng không chỉ là người đầu tiên dùng tổ chức chính quyền để khống chế xã hội, ông còn là người khống chế tư tưởng có ảnh hưởng quan trọng trong văn hoá. Để tạo thành một hệ thống tư tưởng thống nhất, Thương Ửơng cho thiêu huỷ những Thi, Thư không phù hợp với lợi ích vương triều Tần, đó gọi là hành động "đốt thi thư để làm rõ pháp lệnh", thực hành chủ nghĩa chuyên chế văn hoá và chủ nghĩa ngu dân. Chính sách văn hoá ấy được kẻ thống trị đời sau mô phỏng, những vụ "cấm thư" đời Minh hay "văn tự ngục" đời Thanh đều ảnh hưởng sâu sắc chuyên chế văn hoá do Thương Ửơng đề xướng.

_ Biến pháp của Thương Ửơng thành công khiến Pháp gia bước lên địa vị chủ yếu trên vũ đài chính trị. Tử tưởng pháp gia của Thương Ửơng trở thành một bộ phận tư tưởng chủ yếu trong tư tưởng chính trị của Trung Quốc. Từ Tần trở về sau, tư tưởng của Thương Ửơng ảnh hưởng tới mọi chính sách của mọi triều đại phong kiến. Từ Lý Tư đời Tần Thủy Hoàng đến Diêu Thố, Tang Hoằng Dương đời Hán, Tào Tháo đời Tam Quốc.... ít nhiều họ đều học theo Thương Ưởng lấy pháp gia trị nước.

_ Khi Thương Ửơng chết đi, chế độ, pháp lệnh của ông vẫn không lơi lỏng. Chính sách đổi mới của Thương Ửơng làm thế nước Tần mạnh lên, nói như Vương Sung đời Hán: chính Thương Ửơng mới là người mở đế nghiệp cho nhà Tần. Đây là sự kiện lớn trong văn hoá Trung Quốc tạo ảnh hưởng đến hàng ngàn năm sau. Đó là công hay tội của Thương Ửơng ? Lịch sử là một bài học mà Thương Ưởng là người sử dụng rao giảng bài học ấy.t
__________________

Nhắn tin cho tác giả

Số lượt thích: 0 người